نگاهی به مطلبی از فرناز فصیحی که در نیویورک تایمز (25/26 آوریل 2026) منتشر شده که ترجمه تحت اللفظی (هوش مصنوعی) آن می شود – عصر جدید و رهبری جدید: ژنرالهایی که ایران را اداره میکنند
, The New York Times, 25-26 April 2026 – In new era, the generals are the ones running Iran
محمدباقر قالیباف در یک گردهمایی انتخاباتی در تهران، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۴. رئیس مجلس ایران، قالیباف، همچنین یک فرمانده سابق سپاه پاسداران و مذاکرهکننده اصلی با ایالات متحده در پاکستان است.
زمانی که آیتالله علی خامنهای بهعنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران حکومت میکرد، او قدرت مطلق بر تمام تصمیمات مربوط به جنگ، صلح و مذاکرات با ایالات متحده داشت. اما پسر و جانشین او چنین نقشی ندارد.
آیتالله مجتبی خامنهای، فرزند او، چهرهای مرموز است که از زمان انتصابش در ماه مارس نه دیده شده و نه صدایش شنیده شده است. در عوض، مجموعهای از فرماندهان کارآزموده سپاه پاسداران و افراد همسو با آنان، اکنون تصمیمگیرندگان اصلی در مسائل امنیتی، جنگ و دیپلماسی هستند.
عبدالرضا داوری، سیاستمداری که در دوران ریاستجمهوری محمود احمدینژاد مشاور ارشد بود، میگوید:«مجتبی کشور را مانند مدیر یک هیئتمدیره اداره میکند.»
او در یک مصاحبه تلفنی از تهران افزود:
«او بهشدت به توصیهها و راهنماییهای اعضای هیئت متکی است و آنها بهصورت جمعی همه تصمیمها را میگیرند. ژنرالها اعضای این هیئت هستند.»
این روایت از ساختار جدید قدرت در ایران بر اساس مصاحبه با شش مقام ارشد فعلی، دو مقام سابق، دو عضو سپاه، یک روحانی ارشد آشنا با سازوکار درونی نظام و سه فرد نزدیک به خامنهای شکل گرفته است. همچنین ۹ نفر دیگر با ارتباط با سپاه و دولت نیز این ساختار فرماندهی را توصیف کردهاند. همه آنها بهدلیل حساسیت موضوع خواستار ناشناس ماندن بودند.
خامنهای که توسط شورایی از روحانیون ارشد بهعنوان رهبر جدید انتخاب شد، پس از حمله هوایی نیروهای آمریکا و اسرائیل به محل اقامت پدرش در ۲۸ فوریه—جایی که او نیز با خانوادهاش زندگی میکرد—در مخفیگاه بهسر میبرد. در این حمله پدر، همسر و فرزندش کشته شدند. اکنون دسترسی به او بسیار محدود و دشوار است و تیمی از پزشکان از او مراقبت میکنند.
فرماندهان ارشد سپاه و مقامات دولتی از ترس شناسایی و ترور توسط اسرائیل به دیدار او نمیروند. رئیسجمهور مسعود پزشکیان، که جراح قلب است، و وزیر بهداشت نیز در روند درمان او نقش دارند.
به گفته چهار مقام ارشد، با وجود جراحات شدید، او از نظر ذهنی هوشیار است. یک پای او سه بار عمل شده و منتظر پروتز است. دستش نیز جراحی شده و بهآرامی در حال بهبود است. صورت و لبهایش بهشدت سوخته و صحبت کردن برایش دشوار است و احتمالاً به جراحی پلاستیک نیاز خواهد داشت.
او هنوز پیام صوتی یا تصویری منتشر نکرده تا در اولین حضور عمومیاش ضعیف به نظر نرسد، اما چندین بیانیه مکتوب منتشر کرده است.
پیامها بهصورت دستنویس و از طریق زنجیرهای از افراد مورد اعتماد منتقل میشود و پاسخها نیز به همین شکل بازمیگردد.
مجموعه نگرانیهای امنیتی، وضعیت جسمی و دشواری دسترسی باعث شده که او فعلاً تصمیمگیریها را به ژنرالها واگذار کند. اگرچه اصلاحطلبان و تندروها همچنان در بحثها حضور دارند، اما تحلیلگران معتقدند نزدیکی او به سپاه باعث شده آنها نیروی غالب شوند.
دونالد ترامپ گفته است که جنگ و کشته شدن لایههایی از رهبری ایران منجر به «تغییر رژیم» شده و رهبران جدید «منطقیتر» هستند. اما در واقع جمهوری اسلامی سقوط نکرده و قدرت اکنون در دست یک ساختار نظامی سختگیر است و نفوذ روحانیت در حال کاهش است.
قالیباف اعلام کرده که پیشنهاد آمریکا برای توافق هستهای و پاسخ ایران با نظر خامنهای بررسی شده است.
قدرتگیری سپاه
سپاه پاسداران که برای حفاظت از انقلاب ۱۳۵۷ تشکیل شد، بهتدریج قدرت خود را در سیاست، اقتصاد و امنیت گسترش داده است.
در زمان خامنهای پدر، آنها همچنان تابع او بودند، اما کشته شدن او خلأ قدرت ایجاد کرد و سپاه از مجتبی در روند جانشینی حمایت کرد.
سپاه ابزارهای متعددی برای اعمال قدرت دارد. احمد وحیدی فرمانده کل است و چهرههای دیگری نیز در رأس نهادهای امنیتی قرار دارند.
علی واعظ میگوید:
«مجتبی رهبر هست، اما مانند پدرش رهبر مطلق نیست؛ او به سپاه وابسته است».
ژنرالها جنگ را تهدیدی برای بقای نظام میدانند و نقش اصلی را در تصمیمگیریها دارند. آنها با بستن تنگه هرمز اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دادهاند و دولت منتخب را به حاشیه راندهاند.
وزیر خارجه عباس عراقچی نیز کنار گذاشته شده و قالیباف نقش اصلی در مذاکرات را برعهده گرفته است.
برای اولین بار، چند ژنرال سپاه در مذاکرات با آمریکا حضور داشتند.
بروز اختلافات
با وجود سلطه ژنرالها، اختلاف نظر همچنان وجود دارد.
در یکی از موارد، مذاکرات با آمریکا بهدلیل اختلاف بر سر ادامه گفتگوها لغو شد.
برخی ژنرالها معتقد بودند مذاکره بیفایده است، در حالی که دولت نگران خسارات اقتصادی حدود ۳۰۰ میلیارد دلار بود.
در نهایت، ژنرالها تصمیمگیر شدند و مذاکرات متوقف شد.
ترامپ آتشبس را تمدید کرده اما محاصره دریایی را ادامه داده است. آینده مذاکرات و توافق هستهای نامشخص است.
در داخل نیز جناحهای تندرو مخالف هرگونه امتیازدهی هستند و حتی تیم مذاکرهکننده را به خیانت متهم کردهاند.